Qormaanni Umurii Sammuu sirrii dhaa? Waan hojjetameef sirriidha, waan biraatiif miti. Qormaanni Umurii Sammuu qormaata of-ilaaluuti, meeshaa kilinikaalaa miti: deebiiwwan keessan haalawwan guyyuu 12 kanneen walitti bu'iinsa, maallaqa, balaa, fi ilaalcha ilaalchisee qabxii tokko 0–100 keessatti walitti makamee garee shan keessaa tokko keessa isin kaa'a, Dargaggeessa, Dargaggeessa Ga'eessa, Ga'eessa, Ogeessa, yookiin Maanguddoo. Inni mata dureewwan saayikoloojii guddinaa irraa kan fudhatame malee iskeelii diinagostikii mirkanaa'e irraa miti, kanaaf lakkoofsa duuba himannaan kilinikaalaa hin jiru. Bu'aa kana akka jalqaba haasaa gaariitti ilaalaa: daawwitii haalaan adda ta'e kan akkaataa ammaa itti yaaddanii fi deebii kennitan agarsiisu, akkamitti hiriyoonni keessan akka isin argan waliin wal bira qabuun ni gaha, murtoo irratti murtoo ittiin kennitan miti.
Umuriin sammuu akkamitti shallagama? Gaaffiiwwan 12 keessaa tokkoon tokkoon isaanii haalawwan guyyuu keessatti qabxii kennu, walitti qabamni isaas qabxii 0–100 irratti kan ramadamu yoo ta'u, garee shanitti qoodama: Dargaggeessa gara gadiitti, sana booda Dargaggeessa Ga'eessa, Ga'eessa, Ogeessa, fi Maanguddoo gara oliitti. Gaaffii tokkoof deebiin 'sirrii' ta'e tokko hin jiru, filannoowwan sun akkaataa adda addaa garuu walqixa ta'an kan walitti bu'iinsa, maallaqa, yookiin balaa ittiin qabaniidha, amalli keessan guutuu 12 irratti garee sana murteessa. Kun umurii sammuu akkaataa amalaati, 'ilaalchi fi murtiin keessan hammam dulloome akka fakkaatu' kan agarsiisu malee akka qabxii umurii ogummaa Binet isa jalqabaa kan dandeettii hubannoo umurii dhugaa wajjin wal bira qabee safaruu miti, bilchina miiraa wajjin wal bira qabee miti.
Umuriin sammuu koo jijjiiramuu danda'aa? Eeyyee, caalaatti jecha amala baay'ee irraa. Umuriin sammuu asitti haala murtoo fi ilaalcha ammaa agarsiisa, amala dhaabbataa miti, kanaaf muuxannoo jireenyaa, yaala, gorsa, yookiin taatee guddaa akka warra ta'uu, hojii dhabuu, yookiin dhukkuba irraa fayyuu wajjin ni jijjiirama. Jijjiiramoonni sun gara garee biraatti kallattii kamittuu isin dhiibuu danda'u, gara Ogeessaatti waggaa itti gaafatamummaa cimaa booda, yookiin gara Dargaggeessa Ga'eessaatti deebi'uu danda'u erga gahee hojii isin caalaa akka isin miira keessaniitti hojjettan isin taasise dhiistan booda. Yeroo yeroon qormaata irra deebi'aa hojjedhaa, jijjiirama garee akka odeeffannoo waa'ee yeroo keessa jirtanitti ilaalaa, malee waa'ee eenyummaa keessan isa bu'uuraa miti.
Bu'aan umurii sammuu koo umurii koo isa dhugaa irra ol yookiin gadi yoo ta'e hiikni isaa maali? Sababni isaas bu'aan garee sadarkaa jireenyaa malee lakkoofsa waggootaa waan hin taaneef, 'ol'aanaa' jechuun isin Ogeessa yookiin Maanguddoo keessa seentan jechuudha, 'gadi aanaa' jechuun ammoo Dargaggeessa yookiin Dargaggeessa Ga'eessa jechuudha, umurii keessan hammam akka ta'e osoo hin ilaalin. Bu'aan dargaggeessa fakkaatu yeroo baay'ee ariifannaa, balaa fudhachuu, fi miira battalaa agarsiisa, waan amma ta'aa jiruuf deebii kenna malee tarkaanfii shan fuuldura yaaduu miti. Inni guddaa fakkaatu obsa, yaada fagoo, fi tasgabbii miiraa agarsiisa, yeroo tokko tokko gatii ariifannaa yookiin bashannanaa kaffaluun. Lamaanuu caalaa gaarii miti, isaan sammuu tokko irratti qindaa'ina adda addaati, garaagarummaan garee keessanii fi waggaa dhaloota keessanii gidduu jiru kaayyoo dhugaa qormaata kanaati.
Garaagarummaan umurii sammuu fi IQ gidduu jiru maali? IQ'n reeshoo umurii sammuu fi umurii lakkoofsaati, foormulaa William Stern bara 1912 yaada dhiyeesse fi boodarra iskeeliiwwan caalaatti fooyyessaniidha. Qormaanni kun sanyii sana kallattiin hin safaru, bilchina miiraa fi amalaa haalawwan jireenya guyyuu 12 keessatti agarsiifamu malee, dandeettii hubannoo qulqulluu jecha-raafii ykn jechoota irraa argamu miti. Kanaafidha ijoolleen waggaa 12 cimaan IQ ol'aanaa qabaatee asitti umurii sammuu Dargaggeessaa argachuu kan danda'u, akkasumas nama waggaa 30 yaada qabu kamiyyuu sadarkaa IQ isaa eessa akka jiru osoo hin ilaalin Bilchaataa ykn Ogeessa jedhamee galmaa'uu kan danda'u. Yoo gama dandeettii hubannoo seenaa kanaa barbaaddan, qormaanni IQ kan JobCannon sana kallattiin safara.
Qormaanni Umurii Sammuu toladha? Eeyyee. Qormaanni kun fudhachuuf toladha: gaaffiiwwan 12 hunda deebistanii, qabxii keessan 0-100 argattanii, akkuma xumurtaniin sadarkaa keessan argattu, kaardiin tokkollee isin hin gaafatamne. Wanti qormaatichi isin gaafatu tokkichi dhugaa dubbachuu qofa, sababni isaas haalawwan sun kan hojjetan yoo waan dhuguma gootan filattan malee, waan gaarii dhagahamu miti.
Qormaata kana fudhachuuf galmaa'uun qabaa? Lakki. Gaaffiiwwan 12 hunda fudhattanii bu'aa umurii sammuu keessanii guutuu, sadarkaa, qabxii, fi ibsa isaa argachuu dandeessu, akkawuntii uumuu ykn teessoo imeelii kennuu malee. Galmaa'uun guutummaatti filannoodha, sababa tokkoof qofa jira: seenaa bu'aa keessanii isiniif kuusa, kunis booda qormaata irra deebiin fudhattanii waggaa guddaa tokko booda sadarkaan keessan jijjiiramee fi dhiisuu isaa ilaaluuf isin gargaara. Yoo amma umurii sammuun keessan meeqa akka ta'e beekuu qofaaf fedhii qabaattan, deebii argattanii tabicha cufuu dandeessu.
Qormaanni Umurii Sammuu yeroo hammamii fudhata? Gara daqiiqaa 2. Gaaffiiwwan 12tu jira, tokkoon tokkoon isaanii haala gabaabaa jireenya guyyuu kan walitti bu'iinsa, maallaqa, balaa, ykn ilaalcha ilaalatuudha, isinis deebii “bilchaataa” jedhu osoo hin taane, deebii akkaataa dhuguma itti deebistanitti dhihaatu filattu. Namoonni baay'een daqiiqaa lamaa hanga afuriitti keessa darbu, sababni isaas wanti qoratamuu ykn shallagamu hin jiru, sadarkaan keessan, qabxiin, fi ibsi guutuun gaaffii isa dhumaa booda battaluma sanatti mul'ata, eeguun, ykn mirkaneessi imeelii hin barbaachisu.
Sadarkaawwan umurii sammuu maali fa'i? Shantu jira, bakka qabxiin keessan 0–100 itti argamuun kan murtaa'u: Dargaggeessa (0–20), Dargaggeessa Gaa'ilaa (21–40), Bilchaataa (41–60), Ogeessa (61–80), fi Maanguddoo (81–100). Sadarkaan tokkoon tokkoon isaa umurii dhugaa osoo hin taane, akkaataa yaadaa fi ilaalcha miiraa ibsa, Ogeessa ykn Maanguddoo keessa galuun keessan obsaan fi fagoo yaaduun akka yaaddan agarsiisa malee, dhugumaan umuriin deemtaniittu jechuu miti. Dargaggeessa ykn Dargaggeessa Gaa'ilaa keessa galuun, akkaataa haalawwan itti qabdan keessatti battalummaa fi miirri yeroodhaa yerotti mul'achuun isaa caalaatti akka mul'atu agarsiisa, kunis faayidaa mataa isaa kan sadarkaawwan ol'aanoon dhabuu danda'an qaba.
Umuriin sammuu koo kan hiriyoota kootii irraa maaliif adda ta'e? Sababni isaas umurii sammuu asitti kan hordofamu muuxannoo jireenyaa, amala, fi adeemsa miiraati malee, waggaa dhaloota keessanii miti. Hiriyoonni lama kan umuriin isaanii tokko ta'e sadarkaawwan adda addaa keessa galuu danda'u, sababni isaas inni tokko itti gaafatamummaa caalaa fudhatee, gadda cimaa keessa darbee, ykn gorsaa akkaataa walitti bu'iinsa itti qabu isa barsiise qabaachuu danda'a, inni kaan garuu yeroowwan sana amma iyyuu hin geenye. Guyyaan dhalootaa tilmaama laafaa sadarkaa sanaati; wanti dhugumaan garaagarummaa fidu waan keessa darbitanii fi akkaataa itti keessummeessitanidha, kunis sababa qormaatichi umurii keessan gaafachuu mannaa waa'ee haalawwanii gaafatuufidha.
Umuriin sammuu ol'aanaan kan gad'aanaa caalaa gaariidhaa? Lakki, sadarkaan tokkoon tokkoon isaa cimina tokko isa kaaniif jijjiira. Umuriin sammuu ol'aanaan obsaa fi yaada yeroo dheeraa fida, garuu gara of eeggannoo, jabaachuu, ykn murtoo hin barbaachifne irratti hedduu yaaduutti geessuu danda'a. Umuriin sammuu gad'aanaan battalummaa fi wantoota haaraadhaaf banaa ta'uu fida, garuu gara ariifannaa ykn osoo itti hin yaadin deebii kennuutti geessuu danda'a. Namoonni fayya qabeeyyiin haala irratti hundaa'uun sadarkaa lamaanirrayyuu fayyadamu, namoonni baay'ee madaqoo ta'an sadarkaa tokko keessatti hin cichan, yeroo haalli tapha barbaadu gara humna Dargaggeessaatti, yeroo of qusachuu barbaadu immoo gara obsa Maanguddootti jijjiiramu.
Bu'aa Umurii Sammuu koo hiriuu nan danda'aa? Eeyyee. Bu'aan hundi kaardii hiramuu danda'u kan sadarkaa keessan, qabxii keessan, fi ibsa gabaabaa agarsiisu, kan Instagram, TikTok, fi garee haasawaatiif mijate waliin dhufa. Akka isin kallattiin hiriyoota keessaniif ergitanii sadarkaawwan walbira qabdanitti ijaarame, kunis yeroo baay'ee eenyu akka Dargaggeessaatti dhiphinatti deebii kennaa fi eenyu yeroo hunda loojikii Maanguddoo fayyadamaa akka ture irratti haasawa dhugaa uuma. Kaardicha uumuuf ykn hiruuf galmaa'uun hin barbaachisu.
Qormaanni umurii sammuu qorannoo saayikooloojii dhugaa irratti hundaa'aa? Yaada dhugaa irratti kan hundaa'edha, garuu akka meeshaa saayikomeetirikii mirkanaa'eetti hin ijaaramne. Yaadrimeen umurii sammuu hojii Alfred Binet bara 1905 fi reeshoo IQ William Stern bara 1912 irraa kan dhufe yoo ta'u, caasaan sadarkaa isaa immoo mata dureewwan sadarkaa jireenyaa kan Erik Erikson fi Lawrence Kohlberg irraa kan fudhatame yoo ta'u, kunis akkaataa murtii fi ilaalchi muuxannoon itti jijjiiramu agarsiisa. Wanti inni hin taane qormaata hiriyootaan gamaaggamame, sadarkeeffame, fi ragaa amanamummaa maxxanfame kan akka Big Five ykn Holland Code qabu miti, inni qormaata of-ilaallii kan jechoota fi loojikii qorannoo sanaa fayyadamee waan dhugaa fi bashannansiisaa ta'e oomishuuf malee, kilinikaan kan mirkanaa'e miti.
Maaliif umurii sammuu kan umurii koo isa dhugaa irraa baay'ee gad aanaa ta'e argadhe? Yeroo baay'ee sababni isaa haalawwan sun yaada keessan isa jalqabaa qabatu malee ejjennoo keessan isa yaaddan miti. Gaaffiiwwan 12n maal akka gootan yeroo karoorri diigamu, yeroo maallaqni isin rakkisu, yeroo namni gara balaatti isin dhiibu gaafatu, fi sadarkaan Dargaggeessa yookiin Dargaggeessa Guddaa jechuun ariifannaa fi miirri battalummaa obsa caalaa mo'ataniiru jechuudha. Murtii dandeettii keessan irratti kennamu miti, waa'ee hubannoo keessanii homaa hin dubbatu. Garaagarummaan kun yoo isin dinqisiise, qorannoon bu'a qabeessa ta'e murtii dhugaa isa dhumaa dhiibbaa jala gootan malee maqaa isaa miti, sababni isaas namoonni yaada jalqabaatiin hoggaanan yeroo baay'ee yeroo sana keessattis isaan hogganu.
Ijoolleen yookiin maanguddoonni qormaata umurii sammuu fudhachuu danda'uu? Haalawwan kun jireenya ga'eessotaatiif kan barreeffaman yoo ta'u, waa'ee walitti bu'iinsaa, maallaqaa, balaa fi ilaalchaa gaafatu malee waan mana barumsaa yookiin soorama wajjin walqabatu miti, kanaafuu umurii 22 fi 70tti wal fakkaatanii dubbifamu. Meeshaa guddinaa miti, sadarkaa hubannoo daa'imaa madaaluuf kan ijaarames miti, kanaafuu sadarkaan Dargaggeessaa yaada ilaalcha irratti kennamu malee waa'ee dandeettii dhugaa eenyuu iyyuu ibsa miti. Maanguddoonni yeroo tokko tokko Dargaggeessa keessatti argamu, dargaggoonnis yeroo tokko tokko Maanguddoo keessatti argamu, kunis isa ijoodha: sadarkaan kun akkaataa itti yaaddan hordofa malee yeroo hammam akka yaadaa turtan miti.
Ergan bu'aa umurii sammuu koo argadhee booda maal gochuu qaba? Akka jalqaba wal-dorgomsiisaatti itti fayyadamaa, akka iddoo dhaabbii miti. Ibsa sadarkaa keessanii walitti bu'iinsa dhugaa isa dhumaa, murtii maallaqaa, yookiin balaa akkamitti akka qabdan wajjin wal bira qabaatii dubbisaa, fi eessa akka wal simu fi eessa akka wal hin simne ilaalaa, garaagarummaan sun yeroo baay'ee maqaa isaa caalaa faayidaa qaba. Kaardii bu'aa keessanii hiriyaa yookiin michuu wajjin qoodaa fi sadarkaawwan wal bira qabaa, sababni isaas garaagarummaan kun yeroo baay'ee wal-dhabdee dhugaa waa'ee ariifannaa fi of-eeggannoo gidduu jiru ibsa. Yoo gama ilaalchaa isin hawwate, suuraa guutuu akkamitti akka yaaddanii fi miira keessan argachuuf qormaata EQ yookiin Big Five kan JobCannon wajjin walitti qabsiisaa.
