Kí ni àwọn ìfèsì mẹ́rin sí ọgbẹ́-ọkàn?

Àwọn ìfèsì mẹ́rin sí ọgbẹ́-ọkàn — ìjà, sísá, dídì, àti títẹ́ni-lọ́rùn (fight, flight, freeze, fawn) — jẹ́ àwọn ọ̀nà tí ẹ̀rọ iṣan-ara ń gbà fèsì láìmọ̀ọ́mọ̀ sí ewu tí ó rò pé ó wà. Ìjà ń kojú ewu nípa dídojúkọ rẹ̀ àti gbígba àkóso; sísá nípa sísálọ, ṣíṣètò, tàbí wíwà lẹ́nu iṣẹ́ nígbà gbogbo; dídì nípa dídúró jẹ́ẹ́, pípa-ọkàn-mọ́, tàbí kíkúrò lọ́kàn; títẹ́ni-lọ́rùn sì nípa ìtẹ̀lọ́rùn àti mímú inú àwọn ènìyàn dùn láti pa àlàáfíà mọ́. Ọ̀kọ̀ọ̀kan jẹ́ ìṣàmúlò fún ìwàláàyè, kì í ṣe àbùkù ìwà, ọ̀pọ̀ ènìyàn sì ní ìfèsì kan tí ó gbajú pẹ̀lú ọ̀kan tàbí méjì mìíràn.

Báwo ni mo ṣe lè mọ ìfèsì mi sí ọgbẹ́-ọkàn?

Kíyèsí ìmọ̀lára-àdánidá rẹ àkọ́kọ́ gan-an nígbà tí o bá rò pé ewu wà tàbí pé a kò bọ̀wọ̀ fún ọ. Ṣé o máa ń ta kò kí o sì kojú rẹ̀ (ìjà), ṣé o máa ń kó ara rẹ sínú iṣẹ́ tàbí fẹ́ kúrò níbẹ̀ (sísá), ṣé ọkàn rẹ máa ń ṣófo tí o sì máa ń dì gbagidi (dídì), àbí o máa ń pẹ̀tù sí ọ̀rọ̀ náà kí o sì fi àwọn ẹlòmíràn ṣáájú (títẹ́ni-lọ́rùn)? Ìdánwò yìí ń mú ọ la ipò ojoojúmọ́ 12 kọjá — àríyànjiyàn, ìfúnpá, ìbáwí — ó sì ń so àwọn ìfèsì inú rẹ mọ́ ọ̀nà àdánidá rẹ tí ó ṣeé ṣe jùlọ ní nǹkan bí ìṣẹ́jú mẹ́ta.

Ṣé ìfèsì fawn (títẹ́ni-lọ́rùn) jẹ́ òtítọ́?

Bẹ́ẹ̀ni. Oníṣègùn-ọkàn Pete Walker ni ó sọ ìfèsì fawn ní orúkọ nínú ìwé rẹ̀ ti ọdún 2013 lórí ọgbẹ́-ọkàn dídíjú, tí ó fi kún àwòṣe ìjà-sísá-dídì tí ó ti wà tẹ́lẹ̀. Ó ń ṣàpèjúwe kíkojú ewu nípasẹ̀ ìtẹ̀lọ́rùn — ìtùnú, gbígba ohun gbogbo mọ́ra, títọrọ àforíjì jù, àti fífi àìní àwọn ẹlòmíràn ṣáájú láti wà láìléwu. Ó sábà máa ń farahàn bí mímú inú àwọn ènìyàn dùn nígbà gbogbo àti ìṣòro láti sọ pé rárá, a sì ti ń lò ó káàkiri báyìí pẹ̀lú àwọn ìfèsì mẹ́ta yòókù.

Ṣé ìdánwò ìfèsì sí ọgbẹ́-ọkàn yìí jẹ́ ìdámọ̀ àìsàn?

Rárá. Èyí jẹ́ ìlànà ìṣàrò ara-ẹni fún ẹ̀kọ́, kì í ṣe irinṣẹ́ ìṣègùn tàbí ti ìdámọ̀ àìsàn. Ó ń ṣírò ọ̀nà ìfèsì-sí-ìdààmú àdánidá rẹ láti inú bí o ṣe ṣàpèjúwe àwọn ìfèsì tìrẹ; kò wọn ọgbẹ́-ọkàn, kò ṣe ìdámọ̀ àìsàn kankan, kò sì rọ́pò ìtọ́jú akọ́ṣẹ́mọṣẹ́. Bí àwọn ìfèsì sí ìdààmú bá ń da ìgbésí ayé ojoojúmọ́ tàbí àwọn àjọṣepọ̀ rẹ rú, jọ̀wọ́ kàn sí akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ ìlera ọpọlọ tí ó ní ìwé-àṣẹ.

Ṣé ènìyàn lè ní ju ìfèsì kan lọ sí ọgbẹ́-ọkàn?

Ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ pé gbogbo ènìyàn ló ní ju ọ̀kan lọ. Ọ̀pọ̀ ènìyàn ní ìfèsì kan tí ó gbajú tí ó máa ń kọ́kọ́ ṣẹlẹ̀, pẹ̀lú ọ̀kan tàbí méjì mìíràn tí ó ń farahàn nínú àwọn àjọṣepọ̀ tàbí ipò pàtó — fún àpẹẹrẹ, jíjà níbi iṣẹ́ ṣùgbọ́n títẹ́ni-lọ́rùn nílé. Àwọn ìfèsì rẹ tún lè yí padà bí àkókò ti ń lọ, bí o ṣe ń ní ìmọ̀-ara-ẹni sí i tí o sì ń ní ìmọ̀lára ààbò sí i. Ìdánwò náà ń fi ìtẹ̀sí rẹ tí ó lágbára jùlọ hàn, nígbà tí ó ń mọ̀ pé àdàpọ̀ wà nísàlẹ̀.

Ṣé ìdánwò ìfèsì sí ọgbẹ́-ọkàn jẹ́ ọ̀fẹ́?

Bẹ́ẹ̀ni. Gbogbo ìbéèrè 12, ọ̀nà ìfèsì-sí-ìdààmú rẹ tí ó gbajú, agbára àti ibi ìdàgbàsókè rẹ̀, àti káàdì tí o lè pín jẹ́ ọ̀fẹ́ láìsí ìforúkọsílẹ̀ tàbí ẹnu-ọ̀nà ímeèlì. Ó máa ń gba nǹkan bí ìṣẹ́jú mẹ́ta, àbájáde rẹ sì máa hàn ní kété tí o bá parí.

Wá Ìfèsì Rẹ sí Ọgbẹ́-Ọkàn, Ìdánwò Ìjà-Sísá-Dídì-Títẹ́ni-lọ́rùn Ọ̀fẹ́ Pẹ̀lú Ìbéèrè 12

Ìdánwò ìfèsì sí ọgbẹ́-ọkàn ọ̀fẹ́: ìbéèrè 12 ń fi hàn bóyá ọ̀nà tí o ń gbà kojú ìdààmú tẹ̀ sí Ìjà (Fight), Sísá (Flight), Dídì (Freeze), tàbí Títẹ́ni-lọ́rùn (Fawn), pẹ̀lú bí o ṣe lè ṣiṣẹ́ pẹ̀lú ìfèsì àdánidá rẹ. Lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀, kò sí ìforúkọsílẹ̀.

ìbéèrè 12ìṣẹ́jú 2

Ṣe ìdánwò yìí

Ìpìlẹ̀

Kí ni Ìdánwò Ìfèsì sí Ọgbẹ́-Ọkàn?

Àwòṣe ìfèsì sí ọgbẹ́-ọkàn, tí a sábà máa ń pè ní àwọn F mẹ́rin (fight, flight, freeze, àti fawn — ìjà, sísá, dídì, àti títẹ́ni-lọ́rùn), ń ṣàpèjúwe àwọn ọ̀nà tí ẹ̀rọ iṣan-ara rẹ ń gbà fèsì láìmọ̀ọ́mọ̀ nígbà tí ó bá fura sí ewu. Gbòǹgbò rẹ̀ wà nínú àpèjúwe tí onímọ̀ nípa iṣẹ́-ara Walter Cannon ṣe ní ọdún 1915 nípa ìfèsì ìjà-tàbí-sísá (fight-or-flight), tí ìwádìí tí ó tẹ̀lé e lórí ipò dídì (tonic immobility) fẹ̀ síi, nígbà tí oníṣègùn-ọkàn Pete Walker sọ ìfèsì fawn ní orúkọ nínú iṣẹ́ rẹ̀ lórí ọgbẹ́-ọkàn dídíjú (complex trauma). Ó ń fi èdè tí ó rọrùn ṣàlàyé ìrírí tí gbogbo wa mọ̀: lábẹ́ ìfúnpá, àwọn kan máa ń ta kò, àwọn kan máa ń sáré bẹ́ sínú ìgbòkègbodò, ọkàn àwọn kan máa ń ṣófo, àwọn kan sì máa ń sáré láti mú inú gbogbo ènìyàn yòókù dùn.

Ka síi

Ìjà (fight) ń kó agbára jọ fún ìkojú àti ìṣàkóso; sísá (flight) ń kó agbára jọ fún sísálọ, ìdíwọ́ àṣejù, àti yíyẹra; dídì (freeze) ń tọ́jú agbára nípasẹ̀ ìdúró-jẹ́ẹ́ àti pípa-ara-mọ́; títẹ́ni-lọ́rùn (fawn) sì ń wá ààbò nípasẹ̀ ìtẹ̀lọ́rùn àti mímú inú àwọn ènìyàn dùn. Àwọn ìfèsì wọ̀nyí yára, wọ́n sì ń ṣẹlẹ̀ láìmọ̀ọ́mọ̀ — wọ́n ń ṣẹlẹ̀ nípasẹ̀ ẹ̀rọ iṣan-ara aládàáṣe (autonomic nervous system) kí èrò tí a mọ̀ọ́mọ̀ rò tó dé, ìdí nìyẹn tí ìfèsì àdánidá rẹ fi lè rí bí ohun tí kò ṣeé borí ní àkókò náà. Ọ̀pọ̀ ènìyàn ní ìfèsì kan tí ó gbajú pẹ̀lú ọ̀kan tàbí méjì mìíràn tí ó ń farahàn nínú àwọn àjọṣepọ̀ àti ipò tí ó yàtọ̀.

Ìdánwò ìfèsì sí ọgbẹ́-ọkàn ti JobCannon ń béèrè ìbéèrè kíákíá 12 nípa bí o ṣe ń fèsì sí ìdààmú, àríyànjiyàn, àti ìfúnpá, lẹ́yìn náà ó ń so àwọn ìdáhùn rẹ mọ́ ọ̀nà àdánidá rẹ tí ó ṣeé ṣe jùlọ àti bí o ṣe lè ṣiṣẹ́ pẹ̀lú rẹ̀. Irinṣẹ́ ìṣàrò ara-ẹni fún ẹ̀kọ́ ni, kì í ṣe àyẹ̀wò ìṣègùn — ó ń ṣírò ọ̀nà ìkojú-ìdààmú ní èdè ojoojúmọ́; kò wọn ọgbẹ́-ọkàn, kò sì ṣe ìdámọ̀ àìsàn kankan. Bí àwọn ìfèsì rẹ sí ìdààmú bá ń da ìgbésí ayé rẹ rú, akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ ìlera ọpọlọ tí ó ní ìwé-àṣẹ ni ìgbésẹ̀ tí ó tọ́ tí ó kàn.

Ohun tí o máa gbà