Qormaata Deebii Miidhamaa
Qormaata deebii miidhaa sammuu tola, gaaffiiwwan 12 akkaataa dhiphina keessanii kan agarsiisan yoo ta’u, kanneenis Lola, Baqachuu, Qabbanaa’uu, yookiin Gammachiisuu dha, akkasumas akkamitti akkaataa deebii keessan isa jalqabaa wajjin hojjechuu dandeessan. Battalumatti, galmee malee.
Galmeen hin barbaachisu — bu'aan keessan battalumaan mul'ata.
Fight/flight/freeze/fawn model
- Akkaataa deebii dhiphinaa keessan isa jalqabaa — Lola, Baqachuu, Qabbanaa'uu, yookiin Gammachiisuu
- Maaliif sirni narvii keessan yeroo sodaa deebii sanaaf ariifata
- Ciminoota dhokataa deebiin keessan yeroo gaarii isaa isiniif kennu
- Qarqara guddina keessanii — jijjiirama tokkicha amala ofumaan dhufu sana laaffisu
Deebiiwwan miidhaa sammuu afuran — lola, baqachuu, qabbanaa'uu, fi gammachiisuu — akkaataa sirni narvii sodaa yaadameef ofumaan itti deebii kennudha. Loli balaa wal'aansoo fi to'achuun simata; baqachuun miliqachuu, karoorfachuu, yookiin hojiin qabamuun; qabbanaa'uun callisuu, hadooduu, yookiin of wallaaluun; gammachiisuun immoo nageenya eeguuf tasgabbeessuu fi nama gammachiisuun. Tokkoon tokkoon isaanii madaqfamuu lubbuu baraarsuuti, hir'ina amalaa miti, namoonni baay'een deebii olaanaa tokkoo fi kanneen biroo tokko yookiin lama qabu.
Yeroo sodaan yookiin tuffiin isinitti dhaga'amu yaada keessan isa jalqabaa hubadhaa. Ni lixxuu fi ni falmituu (lola), hojiin qabamtuu yookiin deemuuf barbaadduu (baqachuu), sammuun keessan duwwaa ta'ee ni qabbanooftuu (qabbanaa'uu), moo wantoota tolchitanii warra kaan dursituu (gammachiisuu)? Qormaanni kun haalawwan guyyuu 12 keessa isin adeemsisa — walitti bu'iinsa, dhiibbaa, qeeqa — fi deebiiwwan keessan kan garaa keessanii daqiiqaa lama keessatti akkaataa keessan isa jalqabaa isa baay'ee ta'uu danda'uutti kaa'a.
Eeyyee. Deebiin gammachiisuu ogeessa yaala sammuu Pete Walker kitaaba isaa kan bara 2013 miidhaa sammuu walxaxaa irratti barreesseen moggaafame, moodeela duraanii lola-baqachuu-qabbanaa'uu irratti dabalame. Sodaa tasgabbeessuun — qabbaneessuu, mijeessuu, irra deddeebiin dhiifama gaafachuu, fi nageenyaaf fedhii warra kaanii dursuun simachuu ibsa. Yeroo baay'ee nama yeroo hunda gammachiisuu fi lakki jechuu dadhabuu fakkaata, ammas deebiiwwan sadan biroo waliin bal'inaan itti hojjetama.
Lakki. Kun caaseeffama of-xiinxaluu barumsaati, meeshaa kilinikaalaa yookiin qorannoo fayyaa miti. Akkaataa deebiiwwan keessan itti ibsitan irraa ka'uun akkaataa deebii dhiphinaa keessan isa jalqabaa tilmaama; miidhaa sammuu hin safaru, haala kamiyyuu hin qoratu, yookiin kunuunsa ogeessaa hin bakka bu'u. Yoo deebiiwwan dhiphinaa jireenya guyyuu yookiin hariiroo keessan jeequ, maaloo ogeessa fayyaa sammuu eeyyama qabuun gorfamaa.
