Hiriyoonni hojii lama lamaanuu ibsa hojii isaanii dursanii karoorsuu ilaallatu tokkoof “Yeroo baay'ee” jedhanii deebisu. Inni tokko karoora torbanii waraqaa irratti qabata. Inni kaan karoora sammuu isaa keessatti, hojiiwwan yeroon isaanii darbe tuuta tokkos qabata. Deebii tokkuma, dhugaa adda addaa. Garaagarummaan kun rakkoo giddu-galeessaa of-madaallii kamiyyuu ti, Qormaata Gahumsaa dabalatee, barreeffamni kunis hammam bal'achuu akka danda'u, maaliif akka uumamu, fi haa ta'u malee of-madaallii akkamitti sirriitti itti fayyadamuu akka dandeessan ilaallata.
Deebiin tokko maaliif hiika adda addaa qabaachuu danda'a
Of-madaalliin murtii malee safara miti. Yeroo waan tokko “yeroo baay'ee” gochuu keessan murteessitan, safartuu tokko wajjin of madaalaa jirtu, safartuu sana immoo beekaa kan filattan yeroo muraasa qofa. Kun dhiibbaa caasaa wabii jedhama: namoonni naannoo keessan jiran safartuu sana kaa'u.
Nama hamma tokko sirriitti karoorsu, garee hiriyoota hojii addatti qindaa'oo ta'an keessa hojjetu tokko yaadaa. Kaalaandarii halluudhaan qoqqoodaman gidduutti, karoorsuu irratti of gadi madaaluu danda'a. Gara garee guyyaan xumuraa guyyuma sana itti argamuutti yoo isa geessitan, namni sun akka fakkeenya qindaa'inaatti of ilaaluu danda'a. Amalli isaa hin jijjiiramne; kan jijjiirame walbira qabiinsa. Jechoonni akka “yeroo tokko tokko” fi “yeroo baay'ee” illee nama irraa namatti garaagaru, kanaaf filannoowwan deebii illee safarawwan dhaabbataa miti.
Kun gartokkeen sababa Qormaata Gahumsaa keessatti namoota biroo wajjin walbira qabiinsi hin godhamneef. Gareen walbira qabiinsaa hin jiru, kanaaf bu'aan akkaataa isin itti of ibsitan qofa ibsa, daangaa kun hammatu hunda wajjin. Qormaanni gahumsaa maal akka ta'e kun dubbisa sadarkaalee keessaniif maal akka jechuu ta'e ibsa.
Qorannoon of-madaallii irratti maal jedha, afaan salphaan
Qorattoonni of-madaallii yeroo dheeraaf qoratanii jiru, suuraan waliigalaas bal'inni isaa falmisiisaa ta'ee illee walsimataa dha. Hojiin kun baay'een isaa amaloota guyyaa guyyaa osoo hin taane danda'ummaa fi raawwii irratti xiyyeeffata, kanaaf akka akeekkachiisa waa'ee of-madaallii waliigalaatti malee akka murtii qormaata tokko irratti kennameetti hin fudhatinaa.
- Kruger fi Dunning (1999) namoonni qormaata dandeettii kan akka yaaduu fi seerluugaa irratti raawwii gadi aanaa agarsiisan raawwii mataa isaanii isa dhugaa caalaa baay'ee gaariitti baay'inaan akka madaalan, warri raawwii cimaa qaban immoo bu'aan isaanii kan hayyamu caalaa xiqqoo gadi baay'inaan akka of madaalan argan. Barreeffamni keenya dhiibbaa Dunning-Kruger irratti haala kana bal'inaan ilaala.
- Sakatta'insi Dunning, Heath fi Suls (2004), kan fayyaa, barnootaa fi bakka hojii ilaale, ilaalchi namootaa waa'ee dandeettii isaanii yeroo baay'ee raawwii isaanii dhugaa wajjin laafinaan qofa akka walqabatu xumure.
- Walitti qabiinsi qorannoowwan hedduu Zell fi Krizan (2014) namoonni danda'ummaa isaanii irratti hubannoo tokko akka qaban, garuu hamma giddu-galeessaa qofa akka ta'ee fi dirree tokko irraa kan biraatti akka garaagaru argate.
- Meetaa-xiinxalli durii Mabe fi West (1982) of-madaalliin safarawwan alaa wajjin hammam akka walsimu baay'ee akka garaagaru, akkasumas yeroo namoonni deebiin isaanii waan dhugaa wajjin walbira qabama jedhanii eegan caalaatti akka walsimu argate.
Kanneen keessaa tokkollee of-madaalliin gatii hin qabu hin jedhu. Kan jedhu jeequmsa akka qabanii fi yeroo wanti deebii sana mirkaneessu gonkumaa hin jirre amanamummaan isaanii gadi bu'uuf akka dhiyaatu dha. Hojii duubdeebiin itti ariifataa fi ifa ta'e keessatti, guyyaan xumuraa darbe dagachuun waan ulfaatuuf, hojii duubdeebiin itti ifa hin taane caalaa hubannoo caalu eeguun sababa qaba.
Dhiibbaawwan sadan of-madaallii bakka hojii jallisan
- Fudhatama hawaasaa barbaaduu. Baay'een keenya, ofuma keenyaaf illee, dandeettii qabeessa fakkaachuu barbaanna. Amaloonni dinqisiifamoo fakkaatan (“Ani dursee nan karoorsa”) kanneen nama hin hawwanne caalaa salphaatti hamma ol darbeen fudhatamu.
- Walsimuu. Erga yeroo muraasa walduraa duubaan “Yeroo baay'ee” deebiftanii booda, deebiin itti aanu gara sanaatti siqa. Qorattoonni loogii mala waloo qoratan (Podsakoff fi hiriyoota isaa, 2003) yeroo namni tokko odeeffannoo hunda, bifa tokkoon fi yeroo tokkotti kennu, dhiibbaawwan waloo kan akka gaarii fakkaachuu barbaaduu fi walsimaa fakkaachuu barbaaduu deebiiwwan sana bocuu akka danda'an ibsu. Ibsoonni faallaan barreeffaman ittisa tokko: Qormaata Gahumsaa keessatti, gubbaa hanga jalaatti “Gara yeroo hundaatti” mallatteessuun qabxii guutuu hin argamsiisu. Kun haala tokko dhorka. Fedhii gaarii fakkaachuu garuu hin balleessu.
- Dhihoo ta'uu. Taateewwan dhihoo yaadachuuf salphaa dha. Torbanoonni lamaan darban rakkisoon akkaataa waggaa darbe itti madaaltan halluu kennuu danda'u, pirojektiin ji'a darbe baay'ee gaarii ture immoo faallaa isaa gochuu danda'a.
Of-madaalliin maaliif ammallee qabaachuu barbaachisa
Deebiin dhugaa gaaffii “sirrii dhaa?” jedhuuf “gartokkeen, kutaa kam akka ta'es keessaa beekuu hin dandeessan” dha. Kun abdii kutachiisaa fakkaata, garuu faayidaan achi irraa jalqaba. Of-madaalliin suuraa dhuunfaa fi ifa hin taane ifatti baasa, suuraan ifa ta'e immoo qoratamuu, falmamuu fi walbira qabamuu danda'a.
Faayidaan isaa inni guddaan akka jalqabsiisaa haasaa ti. Walqunnamtii irratti Cimaa jettanii yoo of madaaltanii hiriyaan hojii tokko yeroo baay'ee yaada keessan akka irra deebitan isin gaafachuu akka qabu yoo isinitti hime, waan jechi sadarkaa yookaan yaadni sun qofaa isaa hin agarsiifne argattaniittu. Garaagarummaan suuraa keessanii fi kan nama biraa gidduu jiru odeeffannoo dha. Amaloota qabatamoo maqaa dhahuun, kan akka “Namoonni akka na hubatan nan mirkaneeffadha”, waan hordoftan isiniif kenna, kan “Ani walqunnamtii gaarii qaba” gonkumaa hin kennine. Af-gaaffii durattis kanuma: af-gaaffiin gahumsa bu'uureffate akkamitti akka hojjetu suuraan ofii tilmaamaa akkamitti gara fakkeenyota itti fayyadamuu dandeessanitti akka jijjiiramu agarsiisa.
Madaallii mataa keessanii mirkaneeffachuuf karaawwan sadii
- Ragaa barbaadaa. Gahumsa keessan isa ol aanaa fi isa gadi aanaaf, taateewwan dhihoo fi murtaa'oo lama guyyaa tilmaamaa wajjin barreessaa. Madaalliin Cimaa taatee yaadachuu dandeessan tokkollee yoo hin qabaanne, akka bu'aa osoo hin taane akka gaaffiitti fudhadhaa. Inni gadi aanaan fakkeenyota dagattan yoo qabaate, sanas beekuun barbaachisaa dha.
- Hiriyaa hojii gaafadhaa. Nama yeroo hojjettan isin arge tokko filadhaatii gaaffii jecha gammachiisaan deebisuun ulfaatu gaafadhaa: “Yeroo dhumaa hojii tokko dafee xumuruu koo yoom argitan, yeroo dhumaa immoo osoo hin xumurin akka turu dhiisuu koo yoom argitan?” Osoo of hin ittisin dhaggeeffadhaa. Ilaalchi tokko ilaalcha tokko qofa, kanaaf yoo dandeessan namoota lama gaafadhaa.
- Torban afur booda irra deebi'aa of madaalaa. Jimaata hunda yeroo naannoon tokkoon tokkoon isaa mudate tokko irratti yaadannoo gabaabaa qabadhaa, achiis Qormaata Gahumsaa irra deebi'aa hojjedhaa. Torbanoonni afur taateewwan dhugaa akka mudataniif gahaa dha, yaadachuufis gabaabaa dha. Bu'aan yoo socho'e, amalli keessan moo xiyyeeffannoon keessan qofti jijjiirame murteessuu dura yaadannoo keessan ilaalaa. Lamaanuu faayidaa qabu; wantoota adda addaa ti.
Bu'aa irratti osoo hin hirkatin itti fayyadamuu
Seera hojii irra oolu: bu'aan tokko kallattii kamiinuu caalaatti yoo isin dinqisiise, osoo itti hin hojjetin dura mirkaneeffachuu caalaatti barbaada. Bu'aan ol aanaan dinqisiisaan ragaa barbaaduuf kakaasa. Bu'aan gadi aanaan dinqisiisaan immoo garee addatti cimaa ta'e wajjin of walbira qabdanii moo torban hamaa tokko yaadaa turtan of gaafachuuf kakaasa.
Kallattii kamiinuu haa deemu, himannaa keessan xiqqeessaa. Qormaata Gahumsaa JobCannon irratti argamu keessatti akkaataa amaloota keessan itti ibsitan argitu; inni dandeettii dhugaa hin safaru, milkaa'ina hojiis dursee hin tilmaamu. Gama dandeettii suuraa sanaatiif, obboleessi isaa isa dhihoo Odiitii Dandeettiiwwanii dha. Dandeettii dhugaadhaan madaaluuf seerota waliigalaa beekuuf, akkaataa sadarkaa dandeettii keessanii dhugaadhaan itti madaaltan ilaalaa, erga naannoo irratti hojjettan tokko filattanii booda immoo, gahumsa hojii tokko guyyaa 30 keessatti ijaaraa.