Af-gaaffii Gahumsa Bu'uureffate: Akkaataa Hojjetuu fi Qophii

“Yeroo isin … taate tokko natti himaa” gaaffii af-gaaffii gahumsa bu'uureffate addaan baasu dha. Af-gaafataan waan darbe yaadachuu waan jaallatuuf miti. Taatee dhugaa gaafata, sababni isaas taateen waan qabatamaa qoratamuu danda'u dha, “Ani miseensa garee gaarii dha” jechuun garuu himannaa qofa. Barreeffamni kun waan gama minjaala kaaniitti ta'aa jiru, deebiin gaariin akkamitti akka ijaaramu, fi of-madaalliin akka Qormaata Gahumsaa qophii keessan irratti eessatti akka gargaaruu fi eessatti akka hin gargaarre ibsa.

Af-gaafataan yeroo seenaa gaafatu maal hojjechaa jira

Af-gaaffiin gahumsa bu'uureffate, yeroo tokko tokko af-gaaffii amalaa jedhamu, gahumsoota gaheen hojii tokko barbaadu irratti ijaarama. Adeemsa sirriitti geggeeffamu keessatti hojjechiisaan kamtu hojii sanaaf barbaachisaa akka ta'e dursee murteessa, fakkeenyaaf karoorsuu, hojii garee ykn rakkoo furuu, tokkoon tokkoon isaaniitiifis gaaffii qopheessa. Gaaffiin hundi fakkeenya dhugaa gaafata: “Yeroo karoora keessan yeroo gabaabaa keessatti jijjiiruu qabdan tokko natti himaa.”

Achiis af-gaafataan bal'ina dhaggeeffata. Haalli maal ture? Isin mataan keessan maal gootan? Maaltu ta'e? Yeroo hedduu qajeelfama gabaabaa deebiin laafaa fi deebiin cimaa maal akka fakkaatan ibsu irratti yaadannoo qabata. Gaaffiiwwan hordoffii kan akka “Maal itti himtan?” ykn “Maal haala biraatiin gootu?” taatee dhugumaan jiraatame kan shaakalame irraa addaan baasuuf jiru.

Kana gaaffii tilmaamaa kan akka “Guyyaan xumuraa yoo darbe maal gootu?” wajjin walbira qabaa, inni deebii qulqulluu fi hawwii irratti hundaa'e affeera. Taatee darbe miidhagsuun caalaa ulfaataa dha, sababni isaas taateewwan dhugaa qaamota hin xumuramne qabu.

Haala, gocha, bu'aa: bifa deebii gaarii

Gorsi baay'een caasaa kana tarkaanfii sadiitti hir'isa, yeroo tokko tokko yoo hojiin addaan baafame afur (yeroo hedduu STAR jedhamee waamama). Maqaaleen kun hamma madaala qooda tokkoon tokkoon isaa hin barbaachisan.

1. Haala: himoota tokko ykn lama kan haala ibsan. Eenyu, maal, fi maaliif akka barbaachise. Kana caalaa miti.
2. Gocha: kutaa isa dheeraa. Waan isin gootan, tarkaanfii tarkaanfiin, fi maaliif. “Nuyi” haala ibsuuf ni ta'a, af-gaafataan garuu isin madaalaa jira.
3. Bu'aa: waan ta'e, dhugaadhaan, waan akka karoorfametti hin deemne dabalatee, fi waan irraa barattan.

Kunoo fakkeenya gabaabaa gaaffii karoorsuutiif. Haala: gabaasni maamilaa Jimaata dhiyaachuu qaba ture, odeeffannoon garuu Roobii waaree booda dhufe. Gocha: guyyuma sana maamilatti himee, Jimaataaf gabaasa gabaabaa, Wiixataaf immoo isa guutuu dhiyeessuuf yaada dhiheesse, bakka uumuuf hojiiwwan biroo lama achi siqse. Bu'aa: gabaasa gabaabaa sana fudhatan, gabaasni guutuun Wiixata ergame, amma pirojektii odeeffannoo nama biraa irratti hirkatu kamiifuu galtee dursee nan gaafadha.

Waan hin jirre hubadhaa: “yeroo hunda” sirriitti karoorsuu himachuun hin jiru, jechoonni addeessaas hin jiran. Dhaggeeffataan karoorsuu, walqunnamtii fi jijjiiramaaf of sirreessuu gochoota qofa irraa madaaluu danda'a.

Qormaata amala dhuunfaa ykn qormaata danda'ummaa irraa akkamitti adda ta'a

Meeshaaleen sadan kun waan adda addaa isin gaafatu.

• Gama qormaata danda'ummaa irratti, waan amma hojii murtaa'e irratti gochuu dandeessan gaafatamtu. Deebiin sirrii ykn dogoggora jedhamee qabxii argata.
• Gama gaaffannoo amala dhuunfaa irratti, madaallii fayyadamuun waa'ee haalota bal'aa gaafatamtu, bu'aan isaas yeroo tokkotti osoo hin taane waliigalaan isin ibsa.
• Gama af-gaaffii gahumsa bu'uureffate irratti, taatee darbe murtaa'e tokko irratti seenaa mataa keessanii gaafatamtu, innis nama tokkoon ulaagaalee ibsaman irratti hundaa'ee madaalama.

Qabxiin dhumaa kun bakka laafaas. Kan murteessu nama waan ta'eef, bu'aan isaa gartokkeen seenaa sana hammam akka gaariitti himtan, af-gaafataan akkamitti akka isin hubatu fi bal'ina sana hammam akka yaadattan irratti hundaa'a. Qorannoon xiinsammuu hojjettootaa keessatti mala filannoo irratti godhame (Schmidt fi Hunter, 1998) yaada akkaataa faayidaa qabu tokko deeggara: malawwan caasaa qaban, kan dorgomaan hundi gaaffii hojii wajjin walqabatan tokkuma argatuu fi deebiin qajeelfama murtaa'e irratti madaalamu, haasaa caasaa hin qabne caalaa odeeffannoo kennuu irratti yeroo baay'ee ni fooyya'u. Caasaan gahee ilaalcha jalqabaa fi carraa ni hir'isa; guutummaatti hin balleessu. Namni seenaa qajeelchee himu ammallee nama callisee hojii gaarii hojjete caalaa mul'achuu danda'a.

Of-madaalliin gahumsaa qophii keessan irratti eessatti gargaara

Qormaata Gahumsaa JobCannon irratti argamu irraa waan hojii irra oolu argattu: mata dureewwan ja'a (Walqunnamtii, Rakkoo Furuu, Hoggansa fi Ofiin Jalqabuu, Karoora fi Qindaa'ina, Jijjiiramaaf Of Sirreessuu, Hojii Garee), tokkoon tokkoon isaanii jecha sadarkaa fi hubannoo mataa keessanii eessatti akka cimtanii fi eessatti ammallee ijaaraa akka jirtan agarsiisu wajjin. Sirriitti yoo itti fayyadamtan, kun sirna fakkeenyota keessan itti qindeessitan malee tilmaama egeree miti.

• Gahumsa bu'aan isaa Cimaa ta'eef, taatee dhugaa lama kan bifa armaan olii sanaan himuu dandeessan barbaadaa. Yoo dadhabdan, akkaataa itti of madaaltan irra deebi'aa ilaalaa.
• Kan bu'aan isaa Guddachaa jira ykn Sadarkaa jalqabaa ta'eef, yoo xiqqaate fakkeenya xiqqaa fi dhugaa tokko barbaadaa, ykn amala sana ijaaruuf waan hojjechaa turtan dubbachuuf qophaa'aa.
• Ibsa hojii dubbisaa. Gahumsoota kan filatu hojjechiisaa dha, qormaanni kun immoo isaan kam akka gaafatan beekuu hin danda'u.

Qormaanni kun af-gaaffiin akkamitti akka deemu dursee akka hin tilmaamne ifatti dubbachuun barbaachisaa dha. Of-madaallii dha, meeshaa qorannoon mirkaneesse miti, dandeettii dhugaas hin safaru. Sadarkaan ol aanaan hojii garee irratti deebiin keessan kan hojii garee gaarii akka ta'u waadaa miti; deebiin sun ammallee seenaa murtaa'aa fi dhugaa ta'uu qaba. Bu'aa keessan sagaleedhaan akkamitti akka ibsitan beekuuf, akkaataa af-gaaffii keessatti waa'ee of-madaallii keessanii itti dubbattan ilaalaa, gaaffii cimina fi dadhabinaatiif immoo addatti, deebii cimina fi dadhabinaa suuraa gahumsaa keessan irraa.

Af-gaaffii dura kuusaa fakkeenyaa ijaaruu

1. Waggoota muraasa darban keessaa taateewwan ja'a hanga saddeetii tarreessaa. Hojiin isa gaarii dha, garuu barnoonni, hojiin tola ooltummaa fi pirojektiin manaa yoo dhugaa ta'an ni lakkaa'amu.
2. Tokkoon tokkoon isaaniitiif, gahumsoota inni agarsiisu galmeessaa. Taateen tokko yeroo hedduu lama ykn sadii of keessatti qabata (gahumsoota hojii bu'uuraa ja'an akkamitti akka walitti dhufan agarsiisa).
3. Haala, gocha fi bu'aa tokkoon tokkoon isaanii himoota sadii ykn afuriin barreessaa, achiis waan dhaggeeffataan hin barbaanne hunda haqaa.
4. Sagaleedhaan dubbadhaa. Deebiin waraqaa irratti gaarii fakkaatu yeroo hedduu yeroo dubbatamu gaarii hin ta'u.
5. Tokkoon tokkoon isaaniitti sarara tokko dabalaa: waan haala biraatiin gootan. Gaaffii hordoffii baramaa dha, deebii qophaa'e qabaachuun ni gargaara.

Dogoggoroota baramoo of eeggadhaa. Taatee mannaa amala waliigalaatiin deebisuu (“Ani yeroo hunda dursee nan karoorsa”). Waan isin gootan osoo hin himin hojii garee ibsuu. Fakkeenya bu'aan gaariin isaa carraa ta'e filachuu. Barreeffama qophaa'e hamma gaaffiin hordoffii jalqabaa isin raasutti qajeelchanii dubbisuu. Of-madaalliin mata dureewwan sirrii isinitti agarsiisuu danda'a, fakkeenyonni garuu jireenya hojii keessan mataa irraa dhufuu qabu.