Deebii Cimina fi Dadhabinaa Suuraa Gahumsaa Keessan Irraa

“Ciminni fi dadhabinni keessan maal fa'i?” gaaffii namoonni baay'een sodaatan dha, suuraan gahumsaa of-madaallii irratti hundaa'e immoo deebisuu jalqabuuf bakka gaarii dha, sababni isaas duraanuu qoqqooddii jalqabaa raawwateera. Gahumsoota ja'a, jechoota sadarkaa sadii: Cimaa, Guddachaa jira, Sadarkaa jalqabaa. Hojiin keessan amma jechoota sana keessaa lama gara seenaa gabaabaa fi dhugaa lamaatti jijjiiruu dha. Qajeelfamni kun akkamitti akka ta'u, gahumsa hundaaf sarara fakkeenyaa tokkoo fi dhuma irratti unka guutamu tokko wajjin, agarsiisa.

Suuraa sana akka kakaasaatti malee akka deebiitti hin fayyadaminaa

Qormaata Gahumsaa JobCannon irraa argamu keessatti, karaa ja'aan hammam irra deddeebiin akka hojjettan jettan madaalama: Walqunnamtii, Rakkoo Furuu, Hoggansa fi Ofiin Jalqabuu, Karoora fi Qindaa'ina, Jijjiiramaaf Of Sirreessuu fi Hojii Garee. Kun tarreeffama jalqabaa isiniif kenna. Deebii miti, sababni isaas “walqunnamtiin koo Cimaa dha” jechuun waa'ee waan Roobii idilee tokko gootanii dhaggeeffataaf homaa hin himu.

Lakkoofsonni sun maal akka ta'an yaadadhaa. Qormaanni kun ibsa amaloota keessanii kan mataa keessanii galmeessa. Qormaata danda'ummaa miti, meeshaa qorannoon mirkaneesse miti, milkaa'ina hojiis dursee hin tilmaamu. Kanaaf jecha sadarkaa hunda akka tilmaama jalqabaa iddoo itti ilaaltan agarsiisuutti fudhadhaatii yaadannoo keessan wajjin mirkaneeffadhaa. Yeroo waan sana gootan tokko maqaa dhahuu ni dandeessuu? Ciminni yeroo tokkoon deeggaruu hin dandeenye itti fayyadamuuf qophaa'aa miti. Dadhabinni yeroo itti mul'ate maqaa dhahuu dandeessan garuu qophaa'aa dha.

Cimina tokko filadhaatii ragaa isaa akka agarsiisu godhaa

Gahumsoota keessan Cimaa ta'an keessaa filadhaa, garuu barbaachisummaa irratti hundaa'aa filadhaa: isa gaheen sun caalaatti itti fayyadamu, isa dhibbeentaa ol aanaa qabu osoo hin taane. Achiis deebii sana kutaalee salphaa sadii irraa ijaaraa: waan gootan, eessatti akka ta'e, fi maaltu irraa dhufe.

“Ani karoorsuu irratti gaarii dha” himannaa dha. “Yeroo guyyaan gadi lakkisaa jijjiirame, waaree booda sana tarreeffama hojii irra deebi'ee ijaaree namoota hojiin isaanii jijjiirameef nan hime” ragaa dha. Seenaa dinqisiisaa hin barbaachisu. Yaadannoon dabarsa hojii kan namni tokko osoo isinitti hin bilbilin irratti hojjechuu danda'u gahaa dha.

Cimina sana jechoota ibsaatiin guutuu irraa of qusadhaa. “Nama baay'ee qindaa'aa, bu'aa irratti xiyyeeffatu, ofiin jalqabu” jechuun nama kamiinuu dubbatamuu danda'a, namni tokkollee immoo sammuu keessatti arguu hin danda'u.

Dadhabina dhugaa fi furmaata hojjetu qabu tokko filadhaa

Deebiin dadhabinaa gaariin kutaalee sadii qaba. Amala: waan dhugumaan gochuuf dhiyaattan. Gatii: karaa xiqqaa fi dhugaa inni ittiin isin danqe. Furmaata: waan amma gootan, gochaa fi irra deddeebii wajjin, kan akka “Walgahii hunda dura yaaddoo koo isa guddaa nan barreessa.” Gahumsoota keessan Guddachaa jira ykn Sadarkaa jalqabaa ta'an keessaa filadhaa, yoo danda'ame immoo isa giddu-gala hojii sanaa irra jiru osoo hin taane.

“Ani baay'ee hojjedha.” “Ani hojii kootiif baay'een yaaddaa'a.” “Ani waan hunda guutuu taasisuu barbaada.” Tokkoon tokkoon isaanii cimina uffata biraa uffate dha, dhaggeeffataanis ni beeka. Furmaata irratti waan dubbattan homaa isinii hin dhiisan, sababni isaas waan sirreeffamu hin jiru. Dadhabinni dhugaa sagaleedhaan dubbachuuf xiqqoo nama hin gammachiisu. Dubbachuun isaa yoo homaa isin hin baasisne, tarii dhugaa miti.

Dogoggorri faallaa isaas akkasuma gargaarsa hin qabu: dadhabina hima isaa jalqabaa keessatti hojii sanaaf isin hin malle godhu. Kan barbaaddan isa dhugaa ta'ee furmaanni isaa duraanuu jalqabame dha. Bifa sagaleedhaan dubbatamuuf, akkaataa af-gaaffii keessatti waa'ee of-madaallii keessanii itti dubbattan ilaalaa.

Gahumsa hundaaf sarara cimina tokkoo fi sarara dadhabina tokkoo

Kunneen jechoota fakkeenyaa isin akka barbaachisetti jijjiirattan dha. Bal'ina mataa keessanii fayyadamaa, seenaa isin hin jiraanne hin ergifatinaa.

• Walqunnamtii. Cimina: “Yaadannoo dabarsa hojii kan namni tokko homaa na osoo hin gaafatin irratti hojjechuu danda'u nan barreessa: maaltu xumurame, maaltu dhaabate, itti aansee eenyutu murteessa.” Dadhabina: “Walgahii keessatti yeroon yaada biraa qabu nan callisa, booda immoo yeroo faayidaan isaa xiqqaate nan dubbadha. Amma yaaddoo koo isa guddaa dursee barreessee dafee nan dubbadha.”
• Rakkoo Furuu. Cimina: “Wanti tokko yeroo cabu, waan tokko tuquu dura waan beeku fi waan tilmaamu nan barreessa, kanaaf furmaanni koo wal irratti hin tuulaman.” Dadhabina: “Gara sababa amansiisaa jalqabaatti nan utaala, yeroo tokko tokko immoo waan dogoggoraa nan sirreessa. Amma osoo hin hojjetin dura sababoota danda'aman biroo lama nan tarreessa.”
• Hoggansa fi Ofiin Jalqabuu. Cimina: “Hojii tokkoof namni itti gaafatamu yoo hin jiraanne, abbaa fi guyyaa nan murteessa, abbaan sun nama biraa yoo ta'es nan gammada.” Dadhabina: “Yoo hin gaafatamne garee qajeelchuu irraa nan of qaba, kanaaf murtiiwwan ni harca'u. Amma eeguu mannaa walgahii itti aanu murtii yaadame tokkoon nan bana.”
• Karoora fi Qindaa'ina. Cimina: “Guyyaa xumuraa tokko gara tarkaanfiiwwan guyyaan isaanii murtaa'eetti duubatti nan qooda, turiinsa tokkos guyyaa isa dhumaa osoo hin taane guyyaa isa jalqabaa nan beeksisa.” Dadhabina: “Karaa haalli hundi itti mijatu nan karoorsa, addaan kutiinsas gadi nan lakkaa'a. Amma guyyaa namni biraa irratti hirkatu kamiyyuu dura guyyaa duwwaa tokko nan qabadha.”
• Jijjiiramaaf Of Sirreessuu. Cimina: “Yeroo dursi hojii torban gidduutti jijjiirame, ganama sana tarreeffama koo irra deebi'ee tartiibessee namoota tuqamaniif maaltu akka socho'e nan hime.” Dadhabina: “Jijjiiramni tasaa guyyaa tokkoof na dallansiisa, hojii koos ni suuphisa. Amma dura gaaffii tokko nan gaafadha: maaltu jijjiirame, maaltu immoo akkuma jiruti hafa?”
• Hojii Garee. Cimina: “Hojiin koo osoo hin xumuramin dura hiriyaan hojii tokko gufatee jiraachuu fi dhiisuu isaa nan mirkaneeffadha, namootas maqaa isaaniitiin nan galateeffadha.” Dadhabina: “Isaan akka xumuran gaafachuu mannaa hojii namoota biroo nan fudhadha, kanaaf ba'aan natti baay'ata, isaanis gonkumaa hin baratan. Amma ‘Kutaa kana irratti isin gargaaruu nan danda'a, hunda isaa garuu miti’ nan jedha.”

Unka guutamu

Kana jalqaba waraqaa irratti barreessaa, achiis yeroo tokko sagaleedhaan dubbadhaa. Qabduun hundi dhuma irratti waan hiriyaan hojii tokko yeroo gootan ilaaluu danda'u qabachuu qaba.

1. Naannoon koo inni cimaan [gahumsa] dha, kanaan immoo [ibsa salphaa amala sanaa] jechuu barbaada.
2. Fakkeenyaaf, [haala]: ani [waan gootan], achiis [waan ta'e].
3. Naannoon ani ammallee ijaaraa jiru [gahumsa] dha, achitti [amala dhugaa] gochuuf nan dhiyaadha.
4. Kun [bu'aa xiqqaa fi dhugaa] natti fideera.
5. Amma waanan irratti godhu: [adeemsa murtaa'aa], [hammam irra deddeebiin], yeroo [mallattoon namni biraa arguu danda'u] mul'atu immoo akka inni hojjetu nan hubadha.

Deebii sana itti fayyadamuu dura sakatta'iinsa sadii

• Af-gaafataan hiriyaa hojii tokkotti yoo bilbile, hiriyaan sun fakkeenya cimina sanaa mirkaneessuu ni danda'aa?
• Dadhabinni sun waan dhugaa tokko isin baasisaa, dubbachuuf immoo xiqqoo duubatti ni jettuu?
• Furmaanni sun “Irratti hojjechaa jira” qofa osoo hin taane gochaa fi irra deddeebii qabaa?

Deebiin keessan yoo ifa hin taane, qorichi isaa jechoota ibsaa gaarii osoo hin taane ragaa dabalataa dha. Shaakalli xiqqaan ji'a tokkoof hordofame sanuma isiniif kenna, gahumsa hojii tokko guyyaa 30 keessatti ijaaruu immoo akkamitti akka ta'u ibsa. Tokkoon tokkoon ja'an kanaa hojii guyyaa guyyaa keessatti maal akka jechuu ta'e suuraa guutuu yoo barbaaddan, gahumsoota hojii bu'uuraa ja'an ibsaman dubbisaa, gama dandeettiitiif immoo Odiitii Dandeettiiwwanii fayyadamaa, innis hiriyaa Qormaata Gahumsaa ti.