Qormaanni kun rakkoo nyaataa ni diiyaagnoosisaa?

Lakki. Meeshaa of-ilaaluuti malee meeshaa diiyaagnoosii miti. Rakkoon nyaataa ogeessa gahumsa qabuun af-gaaffii kilinikaalaa, fi yeroo tokko tokko qorannoo qaamaa kan seenaa keessan guutuu ilaaluun kan murtaa'uudha — qormaanni kun akkaataa gaaffiiwwan 22 waa'ee torbanoota muraasa darban deebistan qofa agarsiisa. Bu'aawwan keessan akka murtii dhumaatti osoo hin taane, akka jalqaba haasaatti itti fayyadamaa.

Yaaddoo ilaalcha qaamaa baramaa fi rakkoo nyaataa kilinikaalaa gidduu garaagarummaan maali?

Namoonni baay'een yeroo tokko tokko qaama isaaniitti hin gammanne ykn waa'ee nyaataa fi ulfaatinaa akka isaan barbaadan caalaa ni yaadu — kun baramaadha, yeroo baay'ee salphaa fi yeroo gabaabaaf kan turudha. Amalli kun yeroo dheeraaf yoo itti fufe (guyyoota osoo hin taane torbanoota hanga ji'ootaatti), dhiphina dhugaa yoo fide, fi hojii guyyaa guyyaa irratti dhiibbaa yoo geessise: warra kaan waliin nyaachuu, hojii ykn barumsa irratti xiyyeeffachuu, ykn fayyaa qaamaa irratti, yaaddessaa ta'a. Yeroo, cimaafi dhiibbaan isaan yaaddoo baramaa irraa waan xiyyeeffannoo ogeessaa barbaadu adda baasan — yaada ykn amala tokko qofaan miti.

Bu'aawwan kana waliin cimaan wal-fakkeessa. Itti aansee maal gochuu qaba?

Nama tokko waliin haasa'uu jalqabaa — GP, ogeessa yaalaa, ykn nama jireenya keessan keessatti amantan waliin — waan hubattan irratti. US keessatti, NEDA (National Eating Disorders Association, nationaleatingdisorders.org) meeshaa qorannoo tolaa, iccitii eegamee fi gargaarsa bilbilaa kan qabeenya waliin isin wal qunnamsiisu ni qaba. UK keessatti, Beat (beateatingdisorders.org.uk) gargaarsa bilbilaa fi marsariitii irratti haasofsiisuu ni qaba, akkasumas gara NHS fi filannoowwan yaala dhuunfaa isin akeekuu danda'a. Tajaajilli lamaanuu dursee diiyaagnoosii qabaachuu keessan hin gaafatan — gargaarsaaf harka diriirsuun qofti ga'aadha.

CBT-E (Enhanced Cognitive Behavioral Therapy) yaala haasaa ragaa irratti hundaa'ee fi caaseffame yoo ta'u, addatti rakkoo nyaataa irratti xiyyeeffatee kan qophaa'edha. Amantiiwwan fi amala — nyaata, ulfaatina, boca, fi to'annoo wajjin walqabatan kanneen amala rakkoo qabu itti fufsiisan adda baasuun, suuta suutaan hariiroo nyaata waliin qaban caalaatti salphaa ta'e deebisanii ijaaruun hojjeta. Yeroo baay'ee ogeessa leenji'een torban torbaniin yeroo adda addaatti kan kennamu yoo ta'u, bulimia nervosa, rakkoo nyaata baay'ee nyaachuu, fi amala walqabatan irratti qorannoon cimaa ta'e kan deeggaramudha.

Kun Qormaata Of-kabajuu ykn Qormaata Yaaddoo irraa maaliin adda?

Qormaanni Of-kabajuu bal'inaan akka namaatti ofitti qabdan gatii fi akkamitti akka of madaaltan ilaala, Qormaanni Yaaddoo (qormaata yaaddoo keenyaa) immoo yaaddoo waliigalaa fi dhiphina qaamaa ilaala. Qormaanni kun garuu dhiphaa fi adda kan ta'eedha: waa'ee ilaalcha qaamaa fi amala nyaataa qofa kan ilaaluudha — daangessuu, irra darbuu, amala gumaachuu, fi nyaataan walqabatee of mashquuluu. Jireenya dhugaa keessatti sadanuu yeroo baay'ee wal irra bu'u, sababni isaas of-kabajuun gad aanaa fi yaaddoon lamaanuu nyaataa fi ilaalcha qaamaa irratti dhiibbaa geessisuu danda'u, garuu meeshaan tokkoon tokkoon isaa suuraa guutuu keessaa kutaa adda ta'e safara.

Bu'aan koo amala tokko tokko mallatteesseera — kunis wanti tokko ana irratti dogoggora jechuudhaa?

Lakki. Amalli mallatteeffame jechuun xiyyeeffannoo kennuufii fi tarii nama tokko waliin haasa'uun barbaachisaa dha jechuudha — kunis isin caccabuu keessan ykn wanti bu'uuraan isin irraa dogoggore jiraachuu isaa hin agarsiisu. Rakkina nyaataa fi qaama ofii ilaaluun baramaadha, yeroo baay'ee dhiphina, naannoo, fi ergaawwan nuti hin filanneen kan uumamuudha, akkasumas dhugumatti yaalamuu danda'a. Meeshaa akkanaan amala tokko dursee hubachuun tarkaanfii jalqabaa gaarii dha, sababni isaas waan tokko yeroo dheeraaf dagatamee booda irratti hojjechuu irra, dursee irratti hojjechuun salphaadha.

Sakatta'a Nyaataa fi Ilaalcha Qaamaa, Of-Xiinxala Tolaa Gaaffii 22 Qabu

Of-xiinxala dameewwan 5 irratti: ilaalcha qaamaa, nyaata daangessuu, nyaata baay'isuu, amala of-gargaaruu, fi nyaata irratti xiyyeeffachuu. Gaaffiiwwan 22, cuunfaa battalaa. Kun meeshaa of-xiinxalaati malee yaada ogummaa yaalaa miti.

Gaaffiiwwan 22daqiiqaa 3

Qormaata kana fudhadhaa

Waan bu'uuraa

Sakatta'a Nyaataa fi Ilaalcha Qaamaa maali?

Sakatta'iinsi Nyaataa fi Ilaalcha Qaamaa dameewwan shan kan walitti ta'uun nyaataa fi ilaalchi qaamaa jireenya guyyuu keessatti akkamitti akka mul'atan ibsan ilaala: ilaalcha qaamaa (akkaataa itti qaama keessan argitan fi itti isinitti dhaga'amu), nyaata daangessuu (amala wanta fi hammam akka nyaattan daangessuu ykn cimaadhaan to'achuu), nyaata baay'isuu (yeroo nyaanni to'annoo jalaa ba'ee isinitti dhaga'amu), amala of-gargaaruu (wanta nyaata booda 'bakka buusuuf' godhamu), fi nyaata irratti xiyyeeffachuu (nyaanni, ulfaatinni, fi yaaddoon qaamaa guyyaa guyyaan sammuu keessan keessaa iddoo hammamii qabatu). Gaaffiiwwan gaggabaaboo 22 deebisuun, qabxii waliigalaa tokko kan muuxannoo adda addaa gara lakkoofsa tokkootti gadi qabuun alatti, shananuu irratti fakkii isiniif kenna.

Itti fufaa dubbisaa

Yaaddoon ulfaatinaa, nyaata hir'isuun, fi qaama ofiitti quufuu dhabuun baay'ee baramaadha — keessattuu yeroo dhiphinaa, yeroo jijjiirama jireenyaa guddaa, ykn aadaa yeroo hunda qaamaa fi nyaata irratti yaada kennu keessa jiraachuun. Yaaddoon akkasii yeroo baay'ee ni dhufa ni deema, jireenya guyyaa guyyaa hin to'atu. Amalli yaaddessaa ta'e garuu adda: torbanoota ykn ji'ootaaf itti fufa, dhiphina dhugaa fida, akkasumas nyaata sirnaan nyaachuu, hawaasa waliin makuu, hojii ykn barumsa, ykn fayyaa qaamaa irratti dhiibbaa gochuu jalqaba. Qormaanni kun kan qophaa'eef sadarkaa kana keessaa eessa akka jirtan akka hubattan isin gargaaruuf malee, 'fayyaa' ykn 'rakkoo qaba' jedhee isin qoqqooduuf miti.

Meeshaan kun diiyaagnoosii miti, madaallii ogeessa fayyaa ykn yaalaa kan rakkoo nyaataa irratti adda ta'e bakka bu'uu hin danda'u — ogeessi kilinikaa qofatu haalawwan akka anorexia nervosa, bulimia nervosa, ykn rakkoo nyaata baay'ee nyaachuu madaaluu danda'a. Yoo bu'aan keessan amala xiyyeeffannoo barbaadu agarsiise, Enhanced Cognitive Behavioral Therapy (CBT-E) yaalawwan ragaa irratti hundaa'an keessaa isa tokkodha, dhaabbileen akka NEDA (the National Eating Disorders Association, US) fi Beat (beateatingdisorders.org.uk, UK) odeeffannoo, meeshaalee qorannoo, fi karaan gargaarsaa kan qormaata interneetii kamiyyuu caalaa gargaarsa kennan ni qabu.

Waan argattan